Sosyal Fobi ve Erken Dönem Uyumsuz Şemalar

Eylül 12, 2019 0 Yazar: admin

Sosyal fobi (sosyal kaygı bozukluğu), yaklaşık %12 yaşam boyu görülme oranı ile major depresif bozukluk, alkol kötüye kullanımı ve özgül fobilerden sonra en yaygın zihinsel sağlık problemidir (Kessler ve ark., 2005). Sosyal fobinin temelinde mizaç, ebeveynlik stilleri, akran ilişkileri, olumsuz yaşam olayları gibi çeşitli faktörler rol oynamaktadır (Spence ve Rapee, 2016). Sosyal fobi belirtileri gösteren bireylerde kusurluluk, sosyal izolasyon, başarısızlık, yüksek standartlar, karamsarlık ve cezalandırma ile ilişkili olumsuz temel inançların var olduğu ve bu inançların belirtilerin ortaya çıkmasında rol oynadığı görülmektedir (Eldoğan ve Barışkın, 2014). 

Bu temel inançlar şema kuramı çerçevesinde erken dönem uyumsuz şemalar olarak adlandırılmaktadır. Erken dönem uyumsuz şemalar, çocukluk çağı ihtiyaçları ileri derecede engellendiği veya aşırı doyurulduğunda ortaya çıkan, erken dönemde dünyayı algılamak adınaoldukçaişlevselolan, fakat zaman içinde değişime dirençli hale gelen ve psikopatolojilerin oluşumuna yol açabilen zihinsel haritalardır (Young, Klosko ve Weishaar, 2003). Şemalar, çocukluğumuzdan bu yana mizaç özelliklerimize, deneyimlediğimiz yaşam olaylarına, temel duygusal ihtiyaçlarımızın ne denli karşılandığına bağlı olarak gelişmektedir. Yaşam boyu deneyimlerle tekrar edilerek ise otomatikleşmektedir. Biz farkına dahi varmadan karşılaştığımız durumlarda yaptığımız yorumları, bilişsel değerlendirmelerimizi etkilemektedir. Erken dönem uyumsuz şemalar ve psikopatoloji ilişkisini araştıran çalışmalar, sosyal fobibelirtileri gösteren bireylerin diğer kaygı bozukluklarına kıyasla kopukluk/reddedilmişlik (Bu şema alanındaki şemaları deneyimleyen bireylerde güvenlik, bakım, sevgi, ait olma, kabul edilme gibi ihtiyaçlarının diğerleri tarafından karşılanmayacağı inancı hakimdir.) şema alanları ile ilişkili erken dönem uyumsuz şemaları daha fazla deneyimledikleri, özellikle güvensizlik, kusurluluk, duygusal yoksunluk, haklılık ve yüksek standartlar şemalarına sahip olduklarını  göstermiştir (Pinto-Gouveia, Castilho, Galhardo ve Cunha, 2006). Söz konusu şemaların etkisiyle bireyler sosyal ortamlarda ya da performans sergileyecekleri koşullarda eleştirileceklerine, detaylı bir şekilde inceleneceklerine, takdir ve kabul görmeyeceklerine yönelik düşünceler, bu düşüncelerle tetiklenen duygular ve bedensel duyumlar deneyimlemektedir. Bu durum bireylerin yaşam kalitesini düşürmekte, geçmişte karşılanmamış temel ihtiyaçlarının yetişkinlik yaşamında da karşılanmasına engel oluşturmaktadır.

Sosyal fobi belirtilerinin sürdürülmesine aracılık eden davranış örüntülerinin (örneğin kaçınma, performansa ilişkin yüksek beklentilere sahip olma gibi) değiştirilmesinin belirtiler üzerinde düzenleyici etkilere sahip olduğu görülmüştür (Powers, Sigmarsson ve Emmelkamp, 2008). Ayrıca, hepimizin güvende hissetme, kabul görme, özgür olma, duygularını ve düşüncelerini ifade edebilme, yetişkin yaşamında da oyun oynama, gerçekçi sınırları benimseme gibi temel ihtiyaçları vardır (Young ve ark., 2003). Kaygı problemleri deneyimleyen bireylerin bu ihtiyaçlarını karşılayabilecekleri ilişkiler içinde olması, yaşam kalitelerinin artmasına aracılık etmekte, erken dönem uyumsuz şemaları ile mücadele etmelerine yardımcı olmaktadır (Hoffart, 2012).

Kaynaklar:

Eldoğan, D. ve Barışkın, E. (2014). Erken dönem uyumsuz şema alanları ve sosyal fobi belirtileri: Duygu düzenleme güçlüğünün aracı rolü. Türk Psikoloji Dergisi,29(74), 108-115.

Hoffart, A. (2012). The case formulation process in schema therapy of chronic Axis I disorders (Affective/anxiety disorder). M. van Vreeswijk, J. Broersen ve M. Nadort (Ed.), The Wiley – Blackwell handbook of schema therapy: Theory, research, and practice içinde (s. 69-81). New York: John Wiley & Sons.

Kessler, R.C., Berglun, P., Demler, O., Jin, R., Merikangas, K. R., Walters ve E. E. (2005). Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry, 62, 593-602. 

Pinto-Gouveia, J., Castilho, P., Galhardo, A. ve Cunha, M. (2006). Early maladaptive schemas and social phobia. Cognitive Therapy and Research, 30(5), 571-584.

Powers, M. B., Sigmarsson, S. R. ve Emmelkamp, P. M. G. (2008). A Meta–analytic review of psychological treatments for social anxiety disorder. International Journal of Cognitive Therapy,1(2), 94-113.

Spence, S. H. ve Rapee, R. M. (2016). The etiology of social anxiety disorder: An evidence-based model. Behaviour Research and Therapy, 86, 50-67.

Young, J. E., Kolosko, J.S. ve Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner’s guide. New York: Guilford Publication.